اگرچه استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر در ایران ریشه چندهزار ساله دارد و نخستین کاربرد انرژیهای تجدیدپذیر در ایران به فعالیت قدیمیترین آسیابهای بادی جهان آسبادها در شرق ایران برمیگردد؛ اما ورود انرژیهای تجدیدپذیر به صورت نوین به زندگی ما ایرانیان در عصر معاصر و توجه جدی به آن در وزارت نیرو به سالهای ۱۳۷۲ به بعد و در دولت ریاستجمهوری مرحوم آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی بر میگردد.
در عصر دولت سازندگی، طلاییترین دوران وزارت نیرو شکل گرفت چرا که احداث گسترده انواع نیروگاه ها و از جمله نیروگاههای بزرگ برقآبی در این دوره توسعه یافت و مجوز ایجاد سازمان انرژیهای نو (سانا) در همین دوره به ثبت رسید. از نامدارانی که در همین دوره تلاش بسیاری برای توسعه انرژیهای پاک در کشور کردند، مهندس حمید چیتچیان است.
او را از معماران انرژیهای تجدیدپذیر در ایران مینامند؛ ایجاد دفتر انرژیهای نو در معاونت انرژی، اجرای نخستین پروژههای تحقیقاتی پایلوت در حوزه انرژیهای نوین بهمنظور بومیسازی دانش فنی این فناوریها در کشور از جمله ساخت نخستین توربین بادی ایرانی، احداث اولین نیروگاه حرارتی خورشیدی، شروع احداث اولین نیروگاه زمین گرمائی و نخستین سایت آبیاری مزرعه کشاورزی با استفاده از برق فتوولتائیک، تشکیل شرکت انرژیهای نو ایران (سانا) و شرکت بهرهوری انرژی ایران (سابا) و تبدیل سانا و سابا به شرکتهای دولتی و در نهایت پایهگذاری سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا) و ایجاد نظام خرید تضمینی برق از نیروگاههای تجدیدپذیر از اقدامات ارزشمند و تاریخی است که با تلاشهای چیتچیان در مسئولیتهایی همچون معاونت انرژی و در ادامه بهعنوان وزیر نیرو به ثبت رسیده است.
در همین راستا با حمید چیتچیان از بنیانگذاران توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران به گفتوگو نشستیم تا بگوید صنعت تجدیدپذیرها چگونه در ایران شکل گرفت و چهها گذشت که امروز از توسعه کیلوواتی نیروگاههای خورشیدی به عبور از ۵ گیگاوات و سهم ۵ درصدی نیروگاههای خورشیدی و بادی در سبد نیروگاهی کشور خیز بلندی برداشته است. (با احتساب نیروگاه های برقابی، سهم نیروگاه های تجدیدپذیر حدود ۱۷.۵درصد از ظرفیت نیروگاه های کشور و بیش از ۱۰درصد تولیدبرق کشور است).
او از فرازوفرودهایی که در مسیر این گذار انرژی طی شد و سیر تاریخی تلاشهای سیاستگذاران وزارت نیرو و دولتمردان در دهه اول انقلاب اسلامی برای ایجاد زیرساختهای تولید انرژی پاک در راستای تنوعسازی در سبد تولید انرژی و ایجاد امنیت انرژی گفت.
حمید چیتچیان- وزیر پیشین نیرو- در بخش اول این گفتوگو از سرگذشت چندهزارساله کاربرد انرژیهای تجدیدپذیر در ایران، یاد واظهار کرد: بر اساس آنچه در منابع تاریخی آمده است، ایرانیان از نخستین ملتهایی بودند که از این نوع انرژیها برای تولید کار و حرکت بهره گرفتند و شواهد تاریخی نشان میدهد که نخستین کاربرد گسترده انرژیهای تجدیدپذیر به آسیابهای بادی شرق ایران بازمیگردد؛ آسیابهایی که نمونههایی از آنها هنوز نیز وجود دارد و پس از آن نیز از جریان آب برای به حرکت درآوردن آسیابها و انجام امور مختلف در سازههای تاریخی آبی شوشتر یادکرد.
راهاندازی اولین آزمایشگاه توسعه فناوری سلولهای خورشیدی در دانشگاه صنعتی شریف
وی به اولین اقدامات ارزشمند در دانشگاههای ایران برای توسعه فناوری انرژیهای پاک در کشور اشاره و ادامه داد: پیش از انقلاب اسلامی، دو نفر از استادان و پایه گذاران دانشگاه صنعتی شریف فعلی (آریامهر آن زمان) به نامهای دکتر فیروز پرتوی و دکتر محمدحسین پرتوی (دو برادر و اهل تبریز) هنگام طراحی و راهاندازی دانشگاه، ایجاد آزمایشگاهی برای فناوری سلولهای خورشیدی را نیز پیشبینی کرده بودند و برای این آزمایشگاه تجهیزات لازم برای رشد کریستال، تولید ویفر و بخشی از تجهیزات ساخت سلول خورشیدی – ظاهراً در مقیاس نیمه صنعتی- خریداری شده بود و گرچه همه زنجیره تولید به طور کامل فراهم نشده بود، اما بخش مهمی از زیرساختها تهیه شده بود.
وی اضافه کرد: پس از انقلاب، این تجهیزات به پژوهشگاه مواد و انرژی در مشکیندشت کرج منتقل شد. اقدام این دو برادر نخستین اقدامی بود که درباره شکلگیری فعالیتهای مرتبط با فناوری نوین خورشیدی در ایران از آن اطلاع دارم؛ دومین اتفاق مهم، فعالیتهای استاد دکتر مهدی بهادری نژاد، استاد دانشکده مکانیک دانشگاه صنعتی شریف در این زمینه بود؛ وی علاوه بر تدریس مباحث مرتبط با انرژیهای نو، طراحی و احداث ساختمانی را دنبال کردند که امروز از آن با عنوان ساختمان انرژی صفر (Zero Energy Building) یاد میشود؛ ساختمانی که تمام انرژی موردنیاز خود را از خورشید و باد تأمین میکرد و وابستگی به برق شبکه یا سوختهای فسیلی نداشت و این پروژه نیز از نخستین تجربههای ایران در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر نوین به شمار میرفت.
چیتچیان در سالهایی که سیاستگذاران بر حسب شرایط آن زمان، توسعه نیروگاههای حرارتی، سیکل ترکیبی، گازی و آبی بزرگ را وجهه همت خود قرارداده بودند، از بدو ورود به مجلس شورای اسلامی در دوره سوم (سال های ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۱)، با دوراندیشی و بینش عمیق نسبت به آینده صنعت برق تلاشهایش را برای متقاعدکردن مدیران وزارت نیرو به توسعه فناوری های حوزه تجدیدپذیر آغاز کرد.
ورود جدی سیاستگذاران کشور به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از سال ۱۳۶۸ به بعد
توجه جدی مدیران وزارت نیرو به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از سال ۱۳۶۸ با شروع احداث نیروگاههای بزرگ برقابی شکل گرفت لکن در حوزه انرژی های خورشیدی و بادی هنوز اقدام چندانی صورت نگرفته بود.
وی با نقل خاطرهای از رخدادهای حوزه تجدیدپذیر در آن زمان، ادامه داد: یک روز وزیر نیروی وقت، بیژن زنگنه با خوشحالی به من گفت، موضوع را با مرحوم دکتر رنجبر، استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف و از رؤسای پیشین این دانشگاه، در میان گذاشته و قرار است وی بهعنوان معاون برق و انرژی وزارت نیرو فعالیت کنند و برنامههای مرتبط با انرژیهای تجدیدپذیر را آغازکند. در واقع، از همان زمان بود که این موضوع به طور رسمی وارد دستور کار وزارت نیرو شد و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر به یکی از مأموریتهای معاونت برق و انرژی تبدیل شد.
وزیر پیشین نیرو تشریح کرد: پیش از حضور دکتر رنجبر در معاونت برق و انرژی، مدتی دکتر فریدون سحابی، مسئولیت معاونت انرژی وزارت نیرو را همزمان با ریاست سازمان انرژی اتمی، بر عهده داشت. در زمان او یک واحد برقآبی کوچک در بزرگراه مدرس تهران، با استفاده از جریان آب وسط بزرگراه به عنوان یک طرح پایلوت طراحی و احداث شده بود تا امکان تولید برق از جریانهای کوچک آبی را به نمایش بگذارند.
پایهگذاری ساختار توسعه انرژیهای نو در کشور
با پایان دوره سوم مجلس شورای اسلامی، بیژن زنگنه وزیر نیروی وقت از حمید چیتچیان دعوت کرد تا همکاری خود را با وزارت نیرو آغاز کند؛ او فعالیت خود را بهعنوان عضو هیئتمدیره شرکت توانیر و همچنین سازمان توسعه برق آغاز کرد؛ حدود یک سال بعد و در سال ۱۳۷۲، زنگنه از او خواست، همزمان مسئولیت معاونت انرژی وزارت نیرو را برعهده گیرد.
چیت چیان در ادامه از اقداماتش برای توسعه تجدیدپذیرها گفت و تصریح کرد: از همان ابتدای مسئولیت، به این نتیجه رسیدم که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و بهینهسازی مصرف انرژی، نیازمند یک ساختار سازمانی منسجم و تخصصی است؛ به همین دلیل، پس از اخذ مجوزهای لازم، چهار اداره کل جدید در معاونت انرژی وزارت نیرو ایجاد شد که شامل دفتر برنامهریزی انرژی، دفتر انرژیهای نو، دفتر بهینهسازی مصرف انرژی و مرکز اطلاعات انرژی بود.
وی اضافه کرد: در ساختار وزارت نیرو، عنوان «دفتر» در عمل معادل یک اداره کل محسوب میشد؛ بنابراین ایجاد این چهار دفتر، به معنای پایهگذاری چهار مجموعه تخصصی جدید در حوزه سیاستگذاری و توسعه انرژی بود.
او برای مدیریت دفتر انرژیهای نو، از دکتر احمد کهربائیان، استاد دانشکده فنی دانشگاه تهران، دعوت به همکاری کرد؛ وی که از استادان برجسته حوزه مکانیک بود، باتجربه علمی و مدیریتی خود، مسئولیت تشکیل این دفتر را پذیرفت.
چیتچیان از کهربائیان خواست گروهی از نیروهای متخصص و توانمند را برای آغاز این فعالیت انتخاب کند؛ بخش عمده اعضای اولیه این دفتر را فارغالتحصیلان ممتاز دانشکده فنی دانشگاه تهران تشکیل میدادند و یکی از همکاران نیز از دانشگاه صنعتی امیرکبیر به این مجموعه پیوست؛ با تشکیل این تیم، فعالیت تخصصی دفتر انرژیهای نو به طور رسمی آغاز شد.
وی معتقد بود، پیش از آغاز هرگونه فعالیت اجرایی، ابتدا باید شناخت علمی و فنی از فناوریهای نوین در کشور ایجاد شود؛ به همین دلیل، یکی از نخستین اقداماتی که در دفتر انرژی های نو انجام شد، ترجمه و انتشار یکی از معتبرترین کتابهای شورای جهانی انرژی درباره انرژیهای تجدیدپذیر بود. هدف از این کار آن بود که مدیران وزارت نیرو، استادان دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان و متخصصان کشور با مفاهیم، فناوریها و ظرفیتهای انرژیهای تجدیدپذیر آشنا شوند.
طراحی نخستین نیروگاه خورشیدی حرارتی ساخت داخل از اولین تجربیات کشور
پس از ایجاد ساختارهای اجرائی و تأمین اعتبارات مالی و علمی لازم و با مطالعه تجربیات کشورهای پیشرو، مجموعهای از پروژههای تحقیقاتی تعریف شد تا فناوریهای مختلف انرژیهای تجدیدپذیر بهصورت عملی در ایران مورد مطالعه و آزمایش قرار گیرند. این پروژهها حوزههای متنوعی را در بر میگرفت که از جمله میتوان به ساخت نیروگاههای حرارتی خورشیدی (CSP)، نیروگاههای فتوولتائیک، نیروگاههای بادی، نیروگاههای زمین گرمایی و سامانههای تولید انرژی از زیستتوده و بیوگاز اشاره کرد.
به گفته چیتچیان، برای هر پروژه، مجری مشخصی تعیین شد و قراردادهایی با دانشگاهها، پژوهشگران، مشاوران و شرکتهای تخصصی منعقد گردید تا ضمن اجرای پروژههای پایلوت، زمینه دستیابی کشور به فناوریهای بومی نیز فراهم شود.
این معمار انرژیهای تجدیدپذیر در ایران در ادامه صحبت هایش عنوان کرد: در آن زمان، هدف اصلی ما، احداث نیروگاههای بزرگ تجاری نبود؛ بلکه میخواستیم با اجرای پروژههای نمونه، دانش فنی این فناوریها را در داخل کشور ایجاد و بومیسازی کنیم و زمینه توسعه آینده آنها را فراهم آوریم.
وی افزود: پس از تعریف پروژههای تحقیقاتی، تلاش شد برای هر فناوری از توانمندترین متخصصان کشور بهره گرفته شود؛ هدف ما، صرفاً اجرای چند پروژه آزمایشی نبود؛ بلکه میخواستیم دانش فنی این فناوریها در داخل کشور شکل بگیرد و بهتدریج بومی شود.
چیتچیان به یکی از نخستین پروژههای طراحی و ساخت نیروگاه خورشیدی حرارتی از نوع پارابولیک اشاره و اظهار کرد: در آن زمان، دکتر محمود یعقوبی، استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه شیراز، از برجستهترین متخصصان این حوزه در کشور بودند. به همین دلیل، قراردادی با دانشگاه شیراز منعقد کردیم تا نخستین نمونه نیروگاه حرارتی خورشیدی از نوع پارابلیک تراف(سهموی) به طور کامل در داخل کشور طراحی و ساخته شود. هدف این پروژه، صرفاً نصب یک نیروگاه نبود؛ بلکه طراحی، ساخت تجهیزات، تولید اجزای اصلی و دستیابی به دانش فنی این فناوری در داخل کشور بود. اگر شرایط آن سالها را در نظر بگیریم، این اقدام بسیار پیشرو محسوب میشد. در آن زمان، تنها سه کشور جهان، یعنی ایالات متحده، اسپانیا و رژیم صهیونیستی، در این حوزه فعالیت جدی داشتند و ورود ایران به این عرصه، نشاندهنده نگاه آیندهنگرانه به فناوریهای نوین انرژی بود
وی تأکید کرد: البته از همان ابتدا روشن بود که این پروژهها قرار نیست در مقیاس تجاری بزرگ اجرا شوند؛ زیرا هزینه سرمایهگذاری فناوریهای خورشیدی در آن سالها هنوز بسیار بالابود و امکان رقابت اقتصادی با نیروگاههای متداول وجود نداشت. هدف اصلی ما چیز دیگری بود؛ میخواستیم فناوری را در داخل کشور بومی کنیم تا با افزایش ساخت داخل، هزینه تمامشده کاهش یابد و در آینده، زمانی که این فناوریها از نظر اقتصادی رقابتی شوند، کشور آمادگی کامل برای توسعه آنها را داشته باشد.
شیرینترین خاطرات دوران فعالیت در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر
او ادامه داد: پروژه مهم دیگری که آغاز کردیم، طراحی و ساخت یک توربین بادی ۶۰۰ کیلوواتی به طور کامل در داخل کشور بود؛ برای اجرای این پروژه، با مهندس "آبرام آیوازیان" قرارداد منعقد کردیم. او از صنعتگران توانمند و متخصصان برجسته کشور بود و مسئولیت طراحی و ساخت این توربین را بر عهده گرفت؛ قرار بود این توربین پس از تکمیل، در منطقه هرزویل منجیل، نصب و راهاندازی شود.
به گفته چیتچیان، امروزه ظرفیت ۶۰۰ کیلووات برای توربین بادی ناچیز به نظر می رسد، اما باید توجه داشت که در آن مقطع زمانی(اواسط دهه ۷۰)، این ظرفیت رایج ترین و پرفروش ترین اندازههای تجاری توربینهای بادی در جهان بود؛ بنابراین، طراحی و ساخت چنین تجهیزی در داخل کشور، دستاورد بسیار مهمی محسوب میشد.
وی، روزی که توربین برای نخستینبار به حرکت درآمد را به یاد میآورد؛ زمانی که فرایند طراحی، ساخت و نصب این توربین زمان و تلاش فراوانی طلب کرد؛ چند روز پیش از افتتاح رسمی، همراه با دکتر کهربائیان و جمعی از همکاران به منجیل رفتیم تا آخرین مراحل نصب و آمادهسازی را از نزدیک دنبال کنیم. قرار بود وزیر نیروی وقت – مهندس بیطرف- نیز برای افتتاح پروژه حضور یابد.
وزیر پیشین نیرو تشریح کرد: طبیعتاً همه نگران بودیم. بارها از مهندس آیوازیان خواستیم که پیش از حضور وزیر، توربین را یکبار آزمایش کند تا اگر مشکلی وجود دارد، پیش از مراسم برطرف شود؛ اما وی با آرامش و اطمینان کامل این درخواست را نپذیرفت. اعتماد او به طراحی و کیفیت کارش آنقدر زیاد بود که ترجیح داد نخستین راهاندازی، در حضور وزیر نیرو انجام شود. روز افتتاح فرارسید؛ وزیر نیرو، عده ای از مسئولان استانی و وزارت نیرو و جمعی از خبرنگاران در محل حضور داشتند؛ مهندس آیوازیان به سمت توربین رفت، سامانه را استارت زد و توربین بدون کوچکترین مشکل شروع به کارکرد؛ برای همه ما، آن لحظه بسیار خاطرهانگیز و افتخارآفرین بود.
وی ادامه داد: آنچه بیش از هر چیز در ذهنم مانده، اعتمادبهنفس مثالزدنی مهندس آیوازیان بود. ایشان بهاندازهای به دانش فنی و کیفیت طراحی خود اطمینان داشت که حاضر نشد حتی یکبار پیش از مراسم رسمی، دستگاه را آزمایش کند؛ جالبتر آنکه پس از آغاز بهرهبرداری، منحنی عملکرد واقعی توربین از مقادیر پیشبینیشده در قرارداد نیز بهتر بود و نتایج فراتر از انتظار به دست آمد؛ این تجربه، یکی از شیرینترین خاطرات دوران فعالیت من در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر است.
انتهای پیام
