خبرگزاری تسنیم؛ گروه اقتصادی ــ ارمنستان یک کشور محصور در خشکی در جنوب قفقاز است که از شمال و شرق با جمهوری آذربایجان، از غرب با ترکیه، از جنوب با جمهوری آذربایجان (ناحیه نخجوان) و از جنوب شرقی با ایران همسایه است. مساحت آن 28000 کیلومتر مربع است.[1] بر اساس تخمین سال 2024، جمعیت ارمنستان حدود 3 میلیون نفر است که نسبت به 3٫6 میلیون نفر در دهه 1990 عمدتاً بهدلیل مهاجرت گسترده پس از جنگ قرهباغ و بحرانهای اقتصادی کاهش یافته است.[2] بیش از 98 درصد جمعیت را ارمنیها تشکیل میدهند؛ این در حالی است که اقلیتهای کوچکی از یزیدیان، روسها، آشوریان و کُردها نیز حضور دارند. زبان رسمی، ارمنی (یکی از زبانهای هندواروپایی با الفبای مستقل) است و دین رسمی، مسیحیت ارتدوکس شرقی (کلیسای حواری ارمنی) است که قدیمترین کلیسای ملی جهان محسوب میشود و از سال 301 میلادی دین رسمی کشور بوده است. ارمنستان از نظر جغرافیایی کوهستانی است (میانگین ارتفاع 1٬800 متر)، با بلندترین قله آرارات در خارج از مرزهای کنونی (در ترکیه)، اما همچنان بهعنوان نماد ملی در پرچم و هویت فرهنگی ارمنیها حضور دارد. منابع آبی (رودخانههای ارس، دهبِد)، تالابهای سِوان و ذخایر معدنی (مس، مولیبدن، طلا) از داراییهای طبیعی کشور محسوب میشوند. با وجود محدودیتهای جغرافیایی (بستهبودن مرزهای غربی و شرقی با ترکیه و آذربایجان)، ارمنستان از طریق ایران و گرجستان به جهان متصل میشود.
بیشتر بخوانید
گنج اقتصادی 250 میلیون نفری، بیخ گوش ایران/ ظرفیت همکاری اقتصادی با پاکستان را دریابیم ظرفیت فنی و اقتصادی کشورها | عمانتاریخ تا زمان استقلال
ارمنستان یکی از قدیمیترین تمدنهای مستقل جهان است؛ پادشاهی ارمنستان در سال 600 پیش از میلاد تأسیس شد و در دوران طلایی خود (تحت تیگران بزرگ، 95–55 پ.م) گستردهترین مرزهای تاریخی خود را داشت. در 301 میلادی، ارمنستان نخستین کشور جهان شد که مسیحیت را بهعنوان دین رسمی پذیرفت. در قرون وسطی، پادشاهی کیلیکیه ارمنستان (1080–1375) در جنوب آناتولی مرکزی برای بقا در برابر فتوحات اسلامی و مغولی شکل گرفت. پس از سقوط کیلیکیه، سرزمین ارمنستان بین امپراتوری عثمانی و ایران صفوی تقسیم شد. در سده نوزدهم، ارمنستان شرقی (ارمنستان امروزی) پس از جنگهای روسیه–ایران (صلحنامه گلستان 1813 و ترکمانچای 1828) به روسیه واگذار شد، در حالی که ارمنستان غربی در ترکیه باقی ماند. در 1915، در جریان جنگ جهانی اول، حکومت عثمانی، جمعیت ارمنی را در آناتولی تخلیه کرده و میلیونها نفر را به قتل و تبعید گرفت؛ رویدادی که ارمنیان و بسیاری از کشورهای جهان آن را نسلکشی ارمنیها مینامند. در 1918، پس از فروپاشی روسیه تزاری، جمهوری دمکراتیک ارمنستان تأسیس شد، اما تنها دو سال دوام آورد و در 1920 به عنوان جمهوری سوسیالیستی شوروی ارمنستان به اتحاد جماهیر شوروی پیوست. دوران شوروی، همراه با نوسازی صنعتی، توسعه آموزش و سکولاریسم بود، اما با حذف خودمختاری ملی و سیاستهای روسیسازی همراه بود. در سال 1988، با آغاز گلاسنوست، حرکت ملی ارمنی برای الحاق قرهباغ (که اکثریت جمعیت آن ارمنی بود، اما در حوزهٔ آذربایجان شوروی قرار گرفته بود) شکل گرفت. درخواست الحاق قرهباغ به ارمنستان، بحرانی قومی-سیاسی ایجاد کرد که پس از فروپاشی شوروی به جنگ تمامعیار تبدیل شد.
رویدادهای سیاسی مهم 50 سال اخیر
در دهه 1980، جنبش ملی ارمنی (کاراباخ حرکتی) با پیشوازی نخستین رئیسجمهور آزادانه انتخابشده، لِون تِر-پِتروسیان، و متفکرانی مانند ولادیمیر مُناطسیان، شکل گرفت. در سال 1988، زلزله اسپیتاک (با 25٬000 کشته) و ناکامی نظام شوروی در کمکرسانی، بحران اعتماد عمیقی ایجاد کرد. در 21 سپتامبر 1991، ارمنستان در یک همهپرسی، استقلال خود را با رأی 99 درصدی تأیید و در 23 سپتامبر آن را اعلام کرد. جنگ قرهباغ (1992–1994) با حمایت روسیه و دیاسپورای ارمنی، به نفع ارمنستان پایان یافت؛ نیروهای ارمنی کنترل قرهباغ و 7 منطقه اطراف آن را در دست گرفتند و یک «جمهوری آرتساخ» خودخوانده تأسیس شد. اما این پیروزی با هزینههای سنگینی همراه بود: بستهشدن مرزهای غربی (ترکیه) و شرقی (آذربایجان)، مشکلات امنیتی مداوم، و وابستگی استراتژیک به روسیه. در سال 1993، ارمنستان به سازمان امنیت جمعی (CSTO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) پیوست. در سال 1998، تِر-پِتروسیان بهدلیل اختلاف دربارهٔ رویکرد به مذاکرات قرهباغ کنارهگیری کرد و رابرت کُچاریان جایگزین او شد، سپس سرژ سَرکِسیان (2008–2018) که حکومتی متمرکز و وابسته به ارتش و ساختارهای امنیتی بنا نهاد.
در 2018، جنبش «انقلاب ابریشمی» ــ با رهبری نیکُل پاشینیان، یک روزنامهنگار و مخالف ــ منجر به استعفای سَرکِسیان و برگزاری انتخابات آزاد شد. پاشینیان با شعار اصلاحات دموکراتیک، مبارزه با فساد و کاهش وابستگی به روسیه وارد قدرت شد. اما جنگ 2020 قرهباغ، نقطه عطفی بود: در 44 روز جنگ، ارتش آذربایجان با حمایت ترکیه و استفاده از دوربینهای پهپادی و سلاحهای دقیق، کنترل 7 منطقه اطراف و بخشهایی از خود قرهباغ (از جمله شوشی) را بازپس گرفت. توافق سهجانبه (با میانجیگری روسیه) منجر به استقرار 2٬000 نفر نیروی حافظ صلح روسی در قرهباغ شد. این شکست، بحران عمیقی در ارمنستان ایجاد کرد: اعتراضات گسترده، فشار بر پاشینیان برای استعفا، و تلاش برای بازنگری در سیاست خارجی. از 2021 تا 2024، ارمنستان تلاش کرد موازنهگری را احیا کند: بهسرعت از CSTO فاصله گرفت (از جمله عدم مشارکت در تمرینات، و درخواست خروج از سازمان در 2024)، روابط با اتحادیه اروپا را گسترش داد (برنامه همکاری جامع و گسترده، CEPA)، و گفتگوهای اولیه با آذربایجان و ترکیه برای عادیسازی روابط آغاز شد. در 2023، آذربایجان عملیات نظامی علیه نیروهای ارمنی در قرهباغ را انجام داد و جمهوری آرتساخ کاملاً منحل شد؛ بیش از 100٬000 ارمنی از منطقه تخلیه شدند. این تحولات، روابط ارمنستان با روسیه را بهشدت تضعیف کرد. در سال 2024، پاشینیان با وجود فشارهای مخالفان، در انتخابات پارلمانی پیروز شد و تلاش کرد دیپلماسی چندقطبی را تثبیت کند: همکاری با ایران در امنیت مرزی، نزدیکی به فرانسه و آمریکا، و مذاکرات با آذربایجان برای توافق صلح دائمی.
اتفاقات منجر به استقلال
استقلال ارمنستان نتیجهای ترکیبی از جنبش ملیگرایانه، بحرانهای داخلی شوروی و حوادث فاجعهبار بود. در سال 1988، تصمیم شورای عالی قرهباغ برای الحاق به ارمنستان، ناآرامیهای قومی در آذربایجان و تبعیض علیه ارمنیان در سومگاییت (جمهوری آذربایجان) را به دنبال داشت. در همان سال، زلزله اسپیتاک و کمتوجهی مسکو، مشروعیت نظام شوروی را در ارمنستان از بین برد. در 1990، ارمنستان اولین جمهوری شوروی بود که «ایالت دموکراتیک» خود را اعلام کرد و نام «جمهوری سوسیالیستی» را حذف نمود. پس از کودتای ناموفق مسکو در اوت 1991، شورای عالی ارمنستان در 21 سپتامبر 1991 همهپرسی استقلال را برگزار کرد که با 99 درصد رأی موافق تصویب شد. استقلال رسمی در 23 سپتامبر اعلام و در دسامبر 1991 با تشکیل اتحادیه کشورهای مستقل (CIS)، بهرسمیت شناخته شد.
گرایش سیاسی بینالمللی
ارمنستان در حال تغییر بنیادین سیاست خارجی است. تا 2020، وابستگی استراتژیک به روسیه (از طریق CSTO و EAEU) محور سیاست خارجی بود. پس از شکست 2020 و بیتأثیری نیروهای روس حافظ صلح در 2023، این وابستگی بهشدت زیر سؤال رفت. امروز، ارمنستان سیاست «چندقطبیسازی» را دنبال میکند: تقویت روابط با اتحادیه اروپا (CEPA در حال اجرا)، ایالات متحده (همکاری نظامی محدود، کمکهای انسانی)، هند (همکاری در فناوری و دفاع) و ایران (همکاری امنیتی و انرژی). روابط با ترکیه و آذربایجان در حال عادیسازی است، اگرچه پرونده تاریخی (نسلکشی) و مرزهای بسته چالشهایی ماندگارند. ارمنستان عضو فعال سازمان همکاری اقتصادی دریای خزر (CEC)، فرانکوفونی و جنبش عدم تعهد است.
گرایش اقتصادی بینالمللی
ارمنستان بهدنبال کاهش وابستگی به بازارهای اوراسیایی و گسترش تجارت با اتحادیه اروپا، ایران و هند است. صادرات فناوری (نرمافزار، خدمات ICT) یکی از بخشهای پررشد است. عضویت در برنامه «شراکت شرقی» اتحادیه اروپا، تسهیلاتی برای صادرات بدون تعرفه فراهم کرده است. با این حال، ارمنستان همچنان عضو رسمی EAEU است و تعرفههای مشترک آن محدودیتهایی برای تفاهمنامههای تجاری دوجانبه ایجاد میکند. کشور در حال مذاکره برای عضویت در سازمان تجارت جهانی (WTO) است و تلاش میکند از طریق مناطق اقتصادی ویژه (مثل مگردیچ نَرکیسیان در ایروان) جذابیت سرمایهگذاری خارجی را افزایش دهد.
نقاط قوت و ضعف زندگی و زیست در ارمنستان
نقاط قوت زندگی در ارمنستان شامل فرهنگ غنی، سواد بالا (~99٫6٪)، امنیت نسبی شهری، و کیفیت قابل قبول خدمات بهداشتی و آموزشی است. سیستم آموزش عالی (دانشگاه ایروان، AUA) اعتبار بینالمللی دارد و جامعه جوان فعالی در فناوری و هنر وجود دارد. هزینه زندگی در مقایسه با اروپا پایین است و طبیعت کوهستانی (سِوان، دیلیجان، تساخکادزُر) جاذبههای گردشگری و تفریحی محسوب میشوند. دولت برنامههایی برای بازگشت مهاجران («برنامه بازگشت») و حمایت از استارتآپها اجرا کرده است.
اما ضعفهای ساختاری وجود دارد: محدودیت جغرافیایی (مرزهای بسته با ترکیه و آذربایجان) منجر به هزینه حملونقل بالا و وابستگی به راههای عبوری از گرجستان و ایران میشود. بیکاری جوانان (بهویژه تحصیلکردگان غیرفنی) بالاست (بیش از 20 درصد در گروه 15–24 سال). تورم در سالهای اخیر بهدلیل جنگ و نوسانات ارزی افزایش یافته است. فساد اداری، هرچند در حال کاهش، همچنان در بخشهایی از دولت و قضایی وجود دارد. کیفیت زیرساختهای شهری (آب، برق، گرمایش) در مناطق غیرمرکزی ضعیف است. آلودگی هوا در ایروان (بهویژه در زمستان) ناشی از وسایل نقلیه قدیمی و نیروگاههای حرارتی است. همچنین، بحران جمعیتی (کاهش جمعیت، پیری جامعه) چالشی بلندمدت محسوب میشود. با این حال، دولت پاشینیان در حال اجرای اصلاحات ساختاری در قضایی، آموزش و اقتصاد دیجیتال است که میتواند در بلندمدت کیفیت زندگی را بهبود بخشد.
شرایط اقتصادی و سرانه درآمد و رفاه
در سال 2024، تولید ناخالص داخلی (GDP) ارمنستان حدود 26 میلیارد دلار[3] و سرانه آن بیش از 13000 دلار بوده است.[4] نرخ رشد اقتصادی در سالهای 2022–2023 بهدلیل ورود پناهندگان از اوکراین و روسیه (حدود 200٬000 نفر) و افزایش انتقالات مالی از دیاسپورا حدود ( 15٪ از GDP)، به بیش از 10٪ رسید، اما در 2024 به 4–5٪ کاهش یافت. سطح فقر رسمی کمتر از 20 درصد است، اما نابرابری درآمدی (شاخص جینی 30 درصدی) و فقر شهری پنهان بالاست. دولت از طریق برنامههای رفاهی (یارانههای نقدی به خانوارهای کمدرآمد، بیمه سلامت جامع) سعی در تعدیل این شکاف دارد. با اینکه شاخص توسعه انسانی (HDI) در رده «بالا» است (0٫765 در 2023)، دسترسی به خدمات تخصصی در روستاها همچنان محدود است.
میزان تولید ناخالص داخلی و جایگاه اقتصادی جهانی
ارمنستان با GDP اسمی 26 میلیارد دلار، رتبه حدود 120 اقتصاد جهان را داراست. سهم آن از تجارت جهانی بسیار ناچیز (~0٫02٪) است، اما از نظر شاخص رقابتپذیری جهانی (WEF)، عمدتاً بهدلیل سرمایه انسانی قوی و زیرساختهای دیجیتال، در رتبه حدود55 قرار دارد. اقتصاد ارمنستان در منطقه قفقاز، پس از گرجستان و آذربایجان، سومین اقتصاد بزرگ است. چالش اصلی، کوچکی بازار داخلی و نیاز به صادرات فعال است.
نقاط قوت اقتصادی
ارمنستان از چندین نقطه قوت غیرسنتی برخوردار است:
1. سرمایه انسانی و فناوری: جامعهای با سواد، تسلط به ریاضیات و علوم کامپیوتر، و سابقه در صنعت نرمافزار روسیه و اروپای شرقی. شهر ایروان بهعنوان یکی از «سنگفرشهای نوآوری» منطقه شناخته میشود.
2. اقتصاد دیجیتال: بیش از 800 شرکت فناوری فعال؛ سهم ICT از صادرات به بیش از 7 درصد رسیده است. پلتفرمهایی مانند «ویچِین» (Vichen) و «ویسیامآرت» (VCMart) در بازارهای اروپایی حضور دارند.
3. منابع معدنی: ذخایر قابل توجه مس (چهارمین تولیدکننده در منطقه)، مولیبدن، طلا و نقره. معدن زَنگِزُر یکی از بزرگترین معدنهای مس در جهان است.
4. کشاورزی کوهستانی: محصولات با کیفیت بالا مانند شراب (با تاریخ 6٬000 ساله)، ساکِه (برنج الکلی)، عسل کوهستانی و میوههای خشک.
5. دیاسپورا فعال: بیش از 8 میلیون ارمنی در جهان، بهویژه در روسیه، آمریکا و فرانسه، که انتقالات مالی، سرمایهگذاری و انتقال فناوری انجام میدهند.
6. ثبات نسبی داخلی: علیرغم بحرانهای امنیتی، ارمنستان از خشونتهای داخلی و جنگهای داخلی در دهههای اخیر در امان مانده است.
7. موقعیت جغرافیایی استراتژیک: بهعنوان یکی از تنها دو راه اتصال روسیه به خلیج فارس (از طریق ایران)، ظرفیت ترانزیت دارد ــ هرچند کمتر از پتانسیل واقعی.
تحولات اقتصادی دو دهه اخیر
از 2000 تا 2008، ارمنستان با میانگین رشد 10٪ سالانه، عمدتاً ناشی از سرمایهگذاریهای روسیه و دیاسپورا در بانکداری، مخابرات و ساختوساز یکی از پویاترین اقتصادهای منطقه بود. اما بحران 2008 و سپس جنگ 2020، روند را برگشت داد. در دهه 2010، تمرکز بر اقتصاد غیرنفتی و ICT آغاز شد. دولت پاشینیان (از 2018) اصلاحات مالیاتی (کاهش نرخ مالیات بر درآمد شرکتها به 18٪)، سادهسازی ثبت کسبوکار و جذب سرمایهگذاری خارجی را در دستور کار قرار داد. در سالهای 2022–2023، ورود هزاران متخصص روسی (بهدلیل جنگ اوکراین) بهویژه در حوزههای نرمافزار، طراحی و بازاریابی، انفجاری در اقتصاد دانشبنیان ایجاد کرد. صادرات خدمات فناوری در این دوره سه برابر شد. همچنین، تلاش برای رشد در کشاورزی (کشتهای گلخانهای با آبیاری قطرهای) و صنایع غذایی (صادرات شراب به اتحادیه اروپا و آمریکا) گسترش یافت. با این حال، وابستگی به واردات انرژی (گاز و اورانیوم از روسیه) و واردات کالاهای مصرفی (از گرجستان و ایران) همچنان چالشی برای تعادل تجاری است. دولت در حال اجرای برنامه «ارمنستان 2040» است که بر سه محور استوار است: (1) هوشمندسازی اقتصاد، (2) توسعه متوازن منطقهای، و (3) جذب مهاجران.
**ظرفیتهای همکاری با ایران
ظرفیتهای همکاری در حوزه انرژی
ارمنستان بهشدت به واردات انرژی وابسته است: نیروگاه هستهای مِتسامور (تنها نیروگاه هستهای در منطقه قفقاز) از اورانیوم روسی تغذیه میشود و گاز طبیعی (برای برق و گرمایش) عمدتاً از روسیه و ایران وارد میشود. خط لوله گاز ایران–ارمنستان (ارس–یِرِوان، با ظرفیت 2 میلیارد متر مکعب سالانه) یکی از مهمترین زیرساختهای انرژی کشور است. ایران میتواند با افزایش ظرفیت این خط (از طریق فشردهسازی یا خط موازی) ــ هم در تابستان برای تأمین برق و هم در زمستان برای گرمایش ــ به امنیت انرژی ارمنستان کمک کند. همچنین، همکاری در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر امکانپذیر است: منابع بادی در جنوب ارمنستان (منطقه سیونیک) و آبی در شمال (سِوان) میتوانند با فناوری ایرانی (توربینهای کوچک بادی، سامانههای هیدرو الکتریک کوچک) مجهز شوند. پیشنهاد ایجاد «شبکه انرژی هوشمند مرزی» برای تعادل بار در ساعات اوج مصرف نیز مطرح است. علاوه بر این، امکان صادرات برق (از سوی ایران در تابستان و از سوی ارمنستان در زمستان) با تأسیس ایستگاههای تبدیل AC/DC در مرز مِگری وجود دارد.
ظرفیتهای همکاری در حوزه گردشگری
ارمنستان ظرفیت فراوانی برای همکاری گردشگری با ایران دارد. با توجه به جامعه زرتشتی ایران و جذابیتهای تاریخی ارمنستان (کلیساهای ثبت یونسکو مانند اُختر و ساناهین)، میتوان تورهای زیارتی-فرهنگی ترکیبی (ایران–ارمنستان–گرجستان) طراحی کرد. همچنین، گردشگران ایرانی میتوانند برای استراحت در مناطق کوهستانی (سِوان، دیلیجان) جذب شوند. امکان ایجاد خطوط هوایی مستقیم (تهران–ایروان) و کاهش مهلت ویزا (در حال حاضر، ویزای الکترونیکی در 3 روز صادر میشود) میتواند حجم گردشگران را افزایش دهد. پیشنهاد ایجاد «مسیر شاهنامه» (ترکیب دیاسپورای ایرانی در ارمنستان، میراث ایرانی در جنوب ارمنستان، و داستانهای اساطیری مشترک) نیز در دست بررسی است. همکاری در آموزش راهنمایان دو زبانه (فارسی–ارمنی) و تولید راهنماهای چندزبانه (با تصاویر و توضیحات تاریخی) میتواند تجربه گردشگری را بهبود بخشد.
ظرفیتهای همکاری در حوزه معادن
ارمنستان از ذخایر معدنی قابل توجهی برخوردار است، بهویژه مس (معادن کَرَچِن و زَنگِزُر)، مولیبدن، طلا و نمک. ایران، با تجربه در ساخت تجهیزات استخراج، فرآوری و حملونقل مواد معدنی، میتواند در بهروزرسانی معادن قدیمی ارمنستان مشارکت کند. همچنین، امکان توسعه مشترک کارخانههای فرآوری (مثلاً تولید کاتد مس با کیفیت بالا برای صادرات به ایران یا کشور ثالث) وجود دارد. در بخش معادن غیرفلزی، همکاری در تولید نمک دریای سِوان (برای صنایع شیمیایی و سلامت) و سنگهای ساختمانی (تُف، بازالت) برای بازار ایران پیشنهاد شده است. صادرات سنگهای تزئینی ارمنی (سرخرنگ زَنگِزُر) به ایران نیز در حال افزایش است.
ظرفیتهای همکاری در حوزه فناوری
ارمنستان یکی از قطبهای نوآوری در منطقه است. ظرفیتهای همکاری شامل:
مشارکت در توسعه هوش مصنوعی برای پیشبینی زلزله (با توجه به موقعیت لرزهخیز مشترک) همکاری در ساخت رباتهای صنعتی سبک (برای صنایع کوچک ایران و ارمنستان) توسعه مشترک نرمافزارهای آموزشی و پزشکی (درمان از راه دور، سامانههای تشخیص پزشکی) تأسیس شرکتهای مشترک استارتآپی در حوزه فینتک و انرژی هوشمندهمچنین، دانشگاههای ارمنستان (مانند AUA) میتوانند با دانشگاههای ایرانی در پروژههای تحقیقاتی مشترک (مثلاً در مهندسی نرمافزار یا زیستفناوری) همکاری کنند. صادرات خدمات نرمافزاری ارمنی به ایران (طراحی وب، امنیت سایبری) نیز در حال رشد است.
ظرفیتهای همکاری در حوزه کشاورزی و مواد غذایی
شباهت اقلیمی در مناطق مرکزی ارمنستان و شمال غرب ایران، زمینهساز همکاری در کشاورزی دقیق است. ظرفیتهای مشترک شامل:
تبادل بذور مقاوم به خشکی (گندم، جو، سیب) توسعه صنایع غذایی: صادرات شراب ارمنی به ایران (برای بازارهای تخصصی و بینالمللی)، و واردات زعفران و خرما از ایران همکاری در کشتهای گلخانهای هوشمند (با سامانههای آبیاری قطرهای ایرانی و سنسورهای ارمنی) توسعه پروژههای تحقیقاتی در زیستفناوری گیاهی (بهبود عملکرد در شرایط کمآبی)همچنین، امکان ایجاد «منطقه ویژه کشاورزی مرزی» در نزدیکی مرز مِگری–نوردوز برای تولید مشترک محصولات صادراتی (سبزیجات، میوههای خشک) پیشنهاد شده است.
ظرفیتهای همکاری در حوزه صنعت
ارمنستان در حال بازسازی پایههای صنعتی خود است. ظرفیتهای همکاری شامل:
تولید مشترک قطعات الکترونیکی (میکروکنترلر، مدارهای چاپی) برای صنایع خودرو و پزشکی صنایع شیمیایی: تولید کودهای آلی و زیستی (با استفاده از ضایعات کشاورزی دو کشور) ماشینآلات سبک: تولید دستگاههای بستهبندی، تصفیه آب و سیستمهای انرژی خورشیدی مشارکت در پروژههای ساختمانی در مناطق مرزی (با استفاده از مصالح ارمنی و نیروی متخصص ایرانی)همچنین، امکان صادرات تجهیزات پزشکی ایرانی (دستگاه MRI، اولتراسوند) به بیمارستانهای ارمنستان وجود دارد.
ظرفیتهای همکاری در حوزه گردشگری (نسخه دوم، با تمرکز بر جاذبههای فرهنگی و تاریخی مرتبط با ایران)
همکاری در گردشگری فراتر از تورهای عمومی است. ارمنستان دارای میراث ایرانی غنی است:
شهرهای قدیمی دوین، آنی و گارنی (با معبد هلنیستیک که احتمالاً تحت تأثیر هخامنشیان بوده است). پیشنهاد ایجاد «مسیر ایرانیان در ارمنستان» شامل:
تورهای آکادمیک برای دانشجویان تاریخ و باستانشناسی برگزاری جشنوارههای مشترک هنری (موسیقی سنتی، نگارگری) تأسیس موزههای مشترک در مِگری و تبریزهمچنین، گردشگری درمانی در آبهای معدنی جرمُق و دیلیجان برای بیماران ایرانی (با بیمههای درمانی دوگانه) میتواند گسترش یابد.
ظرفیتهای همکاری در حوزه خدمات (پزشکی، مهندسی و ...)
ارمنستان دارای سیستم پزشکی نسبتاً پیشرفتهای است. ظرفیتهای همکاری شامل:
اعزام تیمهای جراحی تخصصی ارمنی (در جراحیهای پیچیده چشم و اعصاب) به ایران آموزش پزشکان و پرستاران ایرانی در دانشگاههای پزشکی ایروان همکاری در تحقیقات دارویی (بهویژه در حوزه بیماریهای ژنتیکی شایع در دیاسپورا)در حوزه مهندسی، شرکتهای ارمنی با تجربه در ساخت سازههای ضدزمینلرزه میتوانند در پروژههای زیرساختی ایران (بهویژه در مناطق شمال غرب) مشارکت کنند. همچنین، مشاوران ارمنی در زمینه مدیریت بحرانهای طبیعی (زمینلرزه، سیل) میتوانند برای سازمانهای ایرانی دورههای آموزشی برگزار کنند.
ظرفیتهای همکاری در حوزه کریدورهای حمل و نقل
این حوزه از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است. پروژه کریدور ایران–ارمنستان–گرجستان–بندر قفقاز میتواند مسیری جایگزین برای ترانزیت کالا بین خلیج فارس و اروپا فراهم کند. در حال حاضر، تنها راه اتصال ارمنستان به ایران، جاده مِگری–نوردوز است که نیاز به گسترش به دو خطه و مجهزسازی با سیستمهای الکترونیکی عبور مرزی دارد. همچنین، امکان ایجاد «راهآهن ایران–ارمنستان» (با تغییر گیج روسی به استاندارد اروپا در بخش ارمنستان) در بلندمدت مطرح است. در حملونقل هوایی، افزایش پروازهای مستقیم و ایجاد پایگاه ترانزیتی در فرودگاه ایروان برای کالاهای سریعالفساد (میوه، دارو) پیشنهاد شده است. همکاری در نظارت هوشمند بر ترافیک مرزی (با استفاده از دوربینهای هوش مصنوعی برای شناسایی بارهای ممنوعه) نیز در دست اجراست.
ظرفیتهای همکاری در حوزه اقتصاد دریا
با وجود محصوربودن در خشکی، ارمنستان میتواند از طریق همکاری با ایران در اقتصاد دریای خزر مشارکت کند:
سرمایهگذاری در بندر انزلی یا آمل برای ایجاد «اتاق بازرگانی ارمنستان–ایران» مشارکت در کشتیرانی مشترک برای ترانزیت کالا به روسیه و ترکمنستان همکاری در تحقیقات دریایی (آلودگی، منابع زیستی خزر) از طریق مراکز علمی دو کشورهمچنین، امکان استفاده از تخصص ارمنیها در ساخت کشتیهای کوچک و شناورهای تحقیقاتی برای پروژههای دریایی ایران وجود دارد.
ظرفیتهای همکاری در حوزه حکمرانی و سیاستگذاری
ارمنستان و ایران میتوانند در زمینههای زیر تجربیات خود را تبادل کنند:
تحول دیجیتال دولت (نمونه موفق ارمنستان در سامانههای دولت الکترونیک و تجربه ایران در هوشمندسازی شهرها) طراحی آییننامههای ایمنی برای صنایع حساس (بهویژه با توجه به تجربه ایران در استانداردهای دفاعی و ارمنستان در استانداردهای اروپایی) برنامههای آموزشی برای کارکنان دولت در زمینه مدیریت تغییر و نوآوری سازمانی تحقیق مشترک در بهینهسازی مصرف انرژی در بخش عمومیهمچنین، امکان ایجاد «هیئت مشترک همکاری استراتژیک» برای نظارت بر پیادهسازی توافقات دوجانبه وجود دارد.
جمعبندی و نتیجهگیری
ارمنستان، علیرغم کوچکی جغرافیایی، کشوری با سرمایه انسانی بالا، تاریخ غنی و جایگاه استراتژیک است. روابط با ایران میتواند مبتنی بر مکملبودن باشد: ایران با ظرفیتهای صنعتی، انرژی و بازار مصرف، و ارمنستان با نوآوری، فناوری و دسترسی به بازارهای اروپایی. با وجود تاریخ پیچیده منطقهای، فرصتهای همکاری در حوزههای انرژی، گردشگری، معادن و فناوری بسیار واقعبینانه است. موفقیت مستلزم تمرکز بر منافع متقابل، عبور از تصورات امنیتی صفر-جمع و ایجاد مکانیسمهای اجرایی شفاف است.
پی نوشت
[1] https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.TOTL.K2?locations=AM
[2] https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL?locations=AM
[3] https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=AM
[4] https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD
