کرمان – خبرگزاری مهر: استان کرمان، دیار کویر و تاریخ، همواره به عنوان مهد قالی، یکی از ارزشمندترین هنرهای اصیل ایرانی شناخته میشود؛ قالیای که نقشهای اعجابانگیز و رنگهای دلانگیز آن، قرنهاست که نه تنها کفپوش خانهها، بلکه بخشی از هویت فرهنگی و اقتصادی این استان را تشکیل میدهد.
قدمت قالیبافی در کرمان به قرنها پیش بازمیگردد و این هنر- صنعت در دوران صفویه و قاجار به اوج شکوفایی خود رسید، چنانکه قالی کرمان در بازارهای جهانی به عنوان نمادی از ظرافت، کیفیت و اصالت شناخته میشد و رقبای بزرگی همچون قالی تبریز و اصفهان را به چالش میکشید. با این حال، این میراث گرانبها امروز در هالهای از ابهام فرو رفته است.
فرش کرمان با وجود تمامی ظرفیتها و پتانسیلهای بینظیر خود، در سالهای اخیر با چالش عمیق دست و پنجه نرم میکند.
ریزش بیسابقه بافندگان، کاهش چشمگیر تولید، کمبود طراحان ماهر، بیرغبتی نسل جدید به این حرفه، و نبود برنامهریزی مدون و حمایتهای مؤثر، همگی دست به دست هم دادهاند تا این صنعت دیرینه را به انزوا و افول بکشانند.
اما در این میان، نشانههایی از امید نیز به چشم میخورد. احیای باغ موزه فرش کرمان، تشکیل انجمن فرش دستباف استان و عزم جدی مسئولان استانی برای بازنگری در سیاستهای حمایتی، نویدبخش روزهای تازهای برای این هنر اصیل است.
با این وجود، فعالان اقتصادی و تولیدکنندگان بر این باورند که تنها با نگاه جامع، هم افزایی میان بخش خصوصی و دولتی، و تدوین نقشهراهی مشخص میتوان فرش کرمان را از این گرداب نجات داد و بار دیگر آن را به جایگاه واقعی خود در بازارهای جهانی بازگرداند.
نهایی شدن احیای باغ موزه فرش کرمان
استاندار کرمان، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اقدامات انجامشده برای احیای صنعت فرش دستباف این استان، از نهایی شدن احیای باغ موزه فرش کرمان خبر داد و آن را گامی مؤثر در جهت حمایت از این هنر- صنعت اصیل دانست.
محمدعلی طالبی، افزود: احیای باغ موزه فرش استان کرمان در مرحله نهایی قرار دارد و بهزودی بهره بردار این مجموعه مشخص خواهد شد.
وی ادامه داد: هدف از این اقدام، تبدیل باغ موزه به یک مرکز تخصصی برای حمایت از فرش دستباف، آموزش بافندگان، بازاریابی و توسعه صادرات فرش استان کرمان است.
استاندار کرمان تشکیل انجمن فرش این استان و احیای باغموزه فرش را دو اقدام مهم و مکمل در حوزه فرش دستباف دانست و گفت: هماهنگیهای نهایی این دو طرح با وزارت صنعت، معدن و تجارت در حال انجام است.
طالبی، افزود: در قالب این مجموعه، امکان استقرار انجمن فرش دستباف، برگزاری دورههای آموزشی برای بافندگان و ایجاد هماهنگی میان شرکتها و اتحادیههای فرش دستباف فراهم خواهد شد تا زمینه افزایش فروش و صادرات فرش کرمان ایجاد شود.
طالبی، درباره برنامههای حمایتی از قالیبافان گفت: بخشی از حمایتها در سطح استانی در حال ساماندهی است و بخشی دیگر نیازمند حمایتهای ملی می باشد و هدف نهایی ما احیای هنر اصیل فرش کرمان است که بخشی از هویت این استان محسوب میشود.
استاندار کرمان درباره استفاده برخی کشورها از طرحها و برند فرش کرمان نیز اظهار کرد: طبیعی است وقتی قالی کرمان یک برند جهانی است، کشورهای دیگر نیز از نقشهها و برند کرمان برای فروش محصولات خود استفاده کنند.
وی تأکید کرد: راهکار مقابله با این مسئله، حمایت جدی از تولید، افزایش صادرات و تقویت حضور فرش دستباف کرمان در بازارهای جهانی است تا اصالت فرش کرمان بیش از پیش تثبیت شود.
طالبی، در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به چالشهای پیشروی این صنعت گفت: نگاه به فرش دستباف باید تغییر کند، زیرا امروز با تحریمها، رقبا و افزایش هزینهها مواجه هستیم و بهترین راهحل، تقویت زنجیرهای از آموزش تا تولید و صادرات است.
استاندار کرمان با تأکید بر ضرورت هم افزایی میان فعالان این صنعت خاطرنشان کرد: تشکیل انجمن فرش و احیای باغ موزه، تنها بخشی از برنامههای ما است و باید با همکاری بخش خصوصی و حمایتهای ملی، زمینههای لازم برای بازپسگیری جایگاه واقعی فرش کرمان در بازارهای جهانی را فراهم کنیم.
کمبود جدی بافنده فرش
عطاالله شفیعیپور، پیشکسوت صنعت فرش کرمان نیز در گفتگو با مهر بیان کرد: با اشاره به ریزش شدید بافندگان در ماههای اخیر اظهار کرد: شرکت ما در راور حدود ۲۵۰ بافنده داشت، اما از ابتدای امسال بسیاری از آنها دیگر نمیبافند و آمار ما به کمتر از نصف کاهش یافته است؛ این در حالی است که هنوز دلیل قطعی این خروج گسترده مشخص نیست و این موضوع نگرانی را دوچندان کرده است.
وی افزود: در مجموع، آنچه که مشخص است اینکه نسل جدید چندان تمایلی به قالیبافی ندارد و کسانی که ادامه میدهند بیشتر از نسل قدیم هستند.
وی با بیان اینکه اجرت بافت فرش نسبتاً بالاست و یک بافنده با روزی هشت ساعت کار، درآمد خوبی خواهد داشت، گفت: با وجود این، نگرانی بزرگ این است که صنعت فرش دارد به پایان میرسد.
شفیعی پور؛ تصریح کرد: هیچگاه تا این حد ریزش در آمار بافندگان نداشتیم و اگر همین رویه ادامه پیدا کند وضعیت بسیار بغرنج خواهد شد.
وی ادامه داد: شاید این افراد دوباره به بازار کار برگردند، ولی در حال حاضر با کمبود جدی بافنده مواجه هستیم.
بی رغبتی نسل جوان به بافت فرش
شفیعیپور، در پاسخ به این سؤال که آیا دولت میتواند راهحلی برای این بحران باشد، گفت: به نظر من دولت راهحلی ندارد و نمیتواند مشکلات فرش را حل کند؛ ما در گذشته هشدارهایی درباره صنعت فرش دادهایم و دولتها باید به آن توجه میکردند و نمیگذاشتند کار به اینجا برسد.
این پیشکسوت صنعت فرش با انتقاد از عملکرد مرکز ملی فرش ایران گفت: مرکز ملی فرش ایران به عنوان متولی صنعت فرش در کشور آنطور که نیاز بوده، تخصصی کار نکرده است.
وی با بیان اینکه صنعت فرش استان کرمان مسائل و مشکلاتی دارد که یزد و تبریز ندارد و هر استانی باید نسخه و راهحل مختص خودش را داشته باشد افزود: مرکز ملی فرش ایران باید هر استانی را عارضه یابی و مشکلات را با راهحلهای مختص همان استان حل میکرد.
شفیعیپور، یکی از چالشهای جدی کرمان را کمبود طراح دانست و افزود: طراحانی که از دانشگاهها فارغالتحصیل میشوند خروجیای که برای صنعت فرش باید داشته باشند ندارند و مرکز ملی فرش میتوانست در این زمینه برنامهریزی کند و به جای همایشها و دورههای آموزشی که خروجی چندانی ندارد در این زمینه اقدام میکرد.
وی با اشاره به مشکلات فرهنگی موجود در کرمان تصریح کرد: در کرمان درباره تولید فرش مشکلات فرهنگی داریم و بافندگی جایگاه اجتماعی گذشته را ندارد و نگاه فعلی جامعه به حرفه بافندگی، انگیزه را از افراد برای انتخاب این شغل یا ادامه آن گرفته است.
انتظارات تولیدکنندگان فرش از دولت
وی ادامه داد: دولت میتواند با اقداماتی از جمله بیمه تأمین اجتماعی برای نسل جدید که بافندگی میکند، انگیزه را برای نشستن پشت دار قالی به افراد برگرداند.
این پیشکسوت صنعت فرش کرمان درباره آمار متناقض بافندگان نیز گفت: آمار بافندگان فرش در کرمان بسیار بالا بود؛ ارقام ۶۰، ۷۰ هزار نفر بافنده مربوط به چند سال قبل است و اگر آمار بهروز رسانی شود، بعید میدانم بیش از ۱۰ تا ۱۵ هزار نفر باشند.
شفیعیپور، در پاسخ به این پرسش که تولیدکنندگان فرش کرمان چه انتظاراتی از دولت دارند، گفت: انتظاراتی که تمامی صنایع و تولیدکنندگان از دولت دارند مشخص است، ولی دولت با توجه به مشکلاتی که وجود دارد نمیتواند کار چندانی انجام دهد.
وی با بیان اینکه یکی از انتظارات ما این است که با توجه به بازار راکد، به خصوص در چند ماه اخیر، حداقل در زمینه بیمه تامین اجتماعی دولت از ما حمایت کند تصریح کرد: اینکه دولت بخواهد وام ۲۰۰ میلیون تومانی ۴درصدی را به تولیدکنندهای که گردش مالی آن در سال مثلاً ۱۵ میلیارد تومان است بدهد، اسمش حمایت نیست.
وی با انتقاد از بی برنامگی دولت در حوزه فرش بیان کرد: دولت هیچ برنامهای ندارد و به نظر من بخش خصوصی خودش باید به فکر راه چاره باشد؛ اگر بتوانیم با دنیا ارتباط داشته باشیم، مشتری را داریم و خود تولیدکننده بخش خصوصی میتواند اجرتها را افزایش دهد و انگیزه به بافنده بدهد.
شفیعی پور، افزود: نه دولت فعلی که با مشکلات زیادی مواجه شده، بلکه دولتهایی که پول داشتند هم فکری برای بهبود فرش نداشتند، فقط هر از گاهی همایش و دورهمی به اسم فرش برگزار میکردند بدون اینکه تأثیری بر بازار داشته باشد.
لزوم تدوین نقشه راه صنعت فرش
رئیس اتاق بازرگانی کرمان، نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به جایگاه تاریخی فرش این استان، تشکیل انجمن فرش دستباف و احیای باغموزه فرش را دو گام کلیدی برای بازگرداندن عظمت ازدسترفته این هنر-صنعت دانست و بر لزوم تدوین نقشهراه جامع برای برونرفت از وضعیت کنونی تأکید کرد.
سید مهدی طبیبزاده، با بیان اینکه فرش کرمان همواره بر تارک تاریخ و جزء افتخارات این استان بوده است، اظهار کرد: متأسفانه امروز فرش کرمان از جایگاه واقعی خود فاصله گرفته و برای احیای آن نیازمند یک نقشهراه مشخص و انجام مطالعه دقیق در این زمینه هستیم.
رئیس اتاق بازرگانی کرمان، مهمترین مشکل فرش کرمان را نبود هماهنگی میان فعالان این حوزه دانست و گفت: با ایجاد انجمن فرش و در قالب نقشهراه میتوان برای احیا، معرفی و توسعه فرش کرمان اقدامات مؤثری انجام داد و تشکیل این انجمن با حضور افراد دانشگاهی، با تجربه و جوانان و با ایدههای جدید توأم با فناوری و روشهای سنتی میتواند فرش کرمان را به جایگاه خود بازگرداند.
طبیبزاده، با اشاره به اینکه پایهگذاران اتاق کرمان از فعالان حوزه فرش بودند، افزود: خود را موظف میدانیم نگاه ویژهای به فرش استان کرمان داشته باشیم و انجمن فرش دستباف استان کرمان باید اتاق فکری برای حرکتهای منسجم و محلی باشد تا کار پیش برود و به نقطه مشترکی برسیم.
وی با تأکید بر استقلال انجمنها و رشد و بالندگی آنها تصریح کرد: انجمن فرش دستباف استان کرمان باید عوامل شهرت فرش کرمان در گذشته را بررسی کرده و با تحلیل وضعیت گذشته و حال، استراتژیها و اهداف را مشخص و برای رسیدن به آنها برنامهریزی کند.
رئیس اتاق کرمان در ادامه با اشاره به ضرورت تغییر نگاه به هنر قالیبافی گفت: فرهنگ قالیبافی باید تغییر کند و نگاه موجود به این هنر را به هنری افتخارآفرین تبدیل کنیم.
وی افزود: فرش، معیشت جمع عمدهای را تحت تأثیر قرار میدهد، اما برای وضعیت قالیبافان نیز باید کار کرد تا افراد نه از سر اجبار، بلکه با عشق و علاقه در این حوزه کار کنند.
طبیبزاده، با بیان اینکه سعی داریم صنعت فرش کرمان را حفظ کرده و به نتیجه برسانیم، از فعالان حوزه فرش خواست نهاد قانونی انجمن فرش را تشکیل دهند تا زبان گویای این صنعت باشد.
وی تأکید کرد: اگر فعالان حوزه فرش این خواسته را نداشته باشند، انجمنی که شکل میگیرد دستوری خواهد بود و به نتیجه نخواهد رسید.
چالش های صنعت فرش کرمان
صنعت فرش کرمان، میراثی که روزگاری نماد اصالت، هنر و اقتصاد این دیار بود، امروز با انبوهی از چالشهای ساختاری و فرهنگی دست به گریبان است.
کاهش چشمگیر شمار بافندگان از ۶۰ هزار نفر در دهههای گذشته به کمتر از ۱۵ هزار نفر، بیانگر ریزش بیسابقه نیروی کار در این حوزه است؛ این در حالی است که نسل جدید نه تنها میلی به فراگیری این هنر ندارد، بلکه گاهی از اشتغال والدین خود به این حرفه نیز گریزان است.
از سوی دیگر، کمبود طراحان ماهر، کاهش سرعت تولید در مقایسه با دیگر مناطق، و نبود حمایتهای بیمهای و تأمین اجتماعی، مزید بر علت شده تا این صنعت روزهای سختی را پشت سر بگذارد.
آمارها حاکی از آن است که سهم فرش کرمان از بازار صادراتی به کمتر از ۳ درصد رسیده و بسیاری از تولیدکنندگان برای جبران کمبود نیرو، به بافندگان استانهای دیگر روی آوردهاند.
با این حال، نشانههایی از امید در افق دیده میشود و احیای باغ موزه فرش کرمان و تشکیل انجمن فرش دستباف استان، میتواند نقطه شروعی برای ساماندهی این صنعت باشد.
اما آنچه بیش از هر چیزی ضرورت دارد، تدوین یک نقشهراه جامع با همافزایی میان بخش خصوصی و دولتی است؛ نقشهراهی که در آن، تغییر نگاه جامعه به هنر قالیبافی، حمایتهای معیشتی از بافندگان، و بازاریابی هدفمند در بازارهای جهانی به عنوان اولویتهای اصلی دنبال شود.
اگر این برنامهریزی عملیاتی محقق نشود، فرش کرمان به تدریج به یک برند تاریخی در موزهها تبدیل خواهد شد و این، هشداری است که باید بیش از پیش جدی گرفته شود.
