خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: اسباببازی فقط یک کالای مصرفی نیست، بلکه ابزاری برای تربیت و رشد کودک است که در شکلگیری هویت فرهنگی او تأثیر دارد. اسباببازی میتواند در شکلگیری مهارتهای اجتماعی، الگوهای رفتاری و حتی انتقال مفاهیم فرهنگی به کودکان نقش داشته باشد. با این حال، در یک سال اخیر صنعت اسباببازی با مشکلات زیادی مواجه شده و بهتدریج از سبد خرید خانوارها حذف میشود و تولید آن روزبهروز کاهش پیدا میکند. این صنعت با مجموعهای از مشکلات، از افزایش هزینه مواد اولیه و کاهش قدرت خرید مردم گرفته تا دشواریهای صادرات، تحریمها و رقابت با کالاهای وارداتی مواجه شده. این مسائل باعث شده تولید اسباببازی در داخل کشور کاهش پیدا کند و حتی برخی تولیدکنندگان نیز به سمت واردات اسباببازی بروند، اتفاقی که اصلا مطلوب نیست. چراکه سالهاست با ورود اسباببازیهای خارجی، کودکان ما از الگوهای فرهنگی بیگانه تاثیر میپذیرند. نمونه آن را میتوان در عروسکهایی مانند باربی دید که همچنان در میان کودکان ما مورد استفاده قرار میگیرند. نوع پوشش و آرایش این عروسکها کاملاً متأثر از فرهنگ غربی است و با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی ما همخوانی ندارد و میتواند این تصور را به کودک منتقل کند که برای زیبا بودن باید چنین الگوهایی در پوشش و ظاهر خود داشته باشد. بنابراین، مشکلاتی که صنعت اسباببازی با آن مواجه شده است، میتواند باعث شود تولیدکنندگان به جای تولید به سمت واردات بروند و در نتیجه، تأثیرات فرهنگی نامطلوبی بر کودکان داشته باشد. در همین زمینه با اشکان باقری، تولیدکننده اسباببازی «نیکوتویز» گفتوگو کردیم تا درباره وضعیت تولید اسباببازی ایرانی، تأثیر واردات و کاهش قدرت خرید خانوادهها، وضعیت صادرات و آینده این صنعت فرهنگی صحبت کنیم.
* ابتدا درباره فعالیت مجموعهتان بگویید. چه میزان از فرایند تولید اسباببازی در داخل مجموعه انجام میشود؟
صفر تا صد تولید اسباببازی را خودمان انجام میدهیم. طراحی محصول هم حوزه تخصصی و کار خودم بوده و از طراحی گرفته تا ساخت یا تأمین قالب و تولید، همه در مجموعه انجام میشود. محصولات معمولاً نمونه اولیه دارند اما ما براساس نمونه، طراحی مجدد انجام دادیم، قالب ساختیم و با تغییرات خودمان به تولید رساندیم. مواد اولیه اصلی محصولات ما نیز پلاستیک است که از تولیدکنندگان داخلی تأمین میشود.
* وضعیت تولید اسباببازی در حال حاضر چگونه است؟
شرایط تولید بسیار سخت شده است. بعد از آتشبس، بازار برای یکی دو ماه کاملاً بههم ریخته بود؛ بهطوری که امکان تأمین مواد اولیه وجود نداشت و قیمتها افزایش پیدا کرد. موادی که ما استفاده میکردیم، حدود ۱۸۰ هزار تومان قیمت داشت، اما بعد از جنگ، در فروردین و اردیبهشت، همان مواد را به ما ۵۰۰ هزار تومان اعلام میکردند. افزایش قیمت مواد اولیه و مشکلات تأمین آن باعث شد در شروع سال نتوانیم مانند گذشته تولید کنیم. در نتیجه، تقریباً ۷۰ درصد نیروهای مجموعه را تعدیل کردیم و در حال حاضر فقط چهار، پنج یا نهایتاً شش نیروی اصلی را نگه داشتیم. هنوز هم نتوانستیم نیروهای تعدیلشده را دوباره جذب کنیم. از طرف دیگر، کالای چینی نیز وارد بازار میشود و رقابت را برای ما بسیار سخت میکند. وقتی قیمت مواد اولیه تا این حد افزایش پیدا میکند، دیگر امکان رقابت با کالای وارداتی چینی وجود ندارد.
تولید داخلی اسباببازی از سال ۱۳۹۷ که واردات محدود شد، رشد زیادی کرد. بسیاری از محصولاتی که امکان تولیدشان در داخل کشور وجود داشت، مشمول این محدودیت شدند و وارداتشان تقریباً بهطور کامل متوقف شد. تولید در این دوره چند برابر شد و محصولات خوبی وارد بازار شدند. تولیدکنندگان در این چهار، پنج سال سرمایهگذاری کردند و ظرفیت ایجاد کردند، اما با بازشدن دوباره مسیر واردات، بسیاری از همین مجموعهها با مشکل مواجه شدند. تا سال ۱۴۰۱، فکر میکنم این روند ادامه داشت، اما بعد از آن بهتدریج واردات آزاد شد. این موضوع هم چندان بهصورت رسمی اعلام نشد؛ فقط ما بهمرور شاهد افزایش کالاهای چینی در بازار بودیم.
* بازشدن مسیر واردات چه تأثیری بر روند تولید، تولیدکنندگان داخلی گذاشت؟
ما نمیگوییم واردات باید بهطور کامل متوقف شود، چون طبیعتاً ما توان تولید همه انواع اسباببازی را نداریم. بعضی محصولات، مکانیزم، برد الکترونیکی و فناوریهایی دارند که فعلاً امکان تولید همه آنها در داخل وجود ندارد. اما واردات باید کنترلشده و با تعرفهگذاری درست باشد. مشکل این است که محصولی که توان تولیدش در داخل وجود دارد، با قیمت پایین از چین وارد میشود و تولیدکننده ایرانی که هزینههای تولیدش افزایش پیدا کرده، نمیتواند با آن رقابت کند. در چنین شرایطی، حتی خود تولیدکننده به این فکر میافتد که به جای تولید، واردکند؛ چون سود تولید روزبهروز کمتر میشود و اگر این اتفاق ادامه پیدا کند، صنعت بهتدریج ضعیف میشود.
در چنین شرایطی، توان خرید مردم نیز بهشدت کاهش پیدا کرده. وقتی تورم بالا میرود و درآمد خانواده متناسب با آن افزایش پیدا نمیکند، اسباببازی دیگر در اولویتهای اصلی خانواده قرار نمیگیرد. خانوادهای که فرزند دارد ابتدا باید هزینه مواد غذایی، پوشاک و نیازهای ضروری کودک را تأمین کند. بعد اگر پولی باقی ماند، ممکن است برای اسباببازی هزینه کند. این مسئله مستقیماً روی صنعت اسباببازی تأثیر میگذارد، چون تولیدکننده در نهایت باید محصولش را به خانوادهای بفروشد که قدرت خرید داشته باشد. البته این مسئله وجود دارد که در ایران، بعضی خانوادهها ترجیح میدهند به جای خرید اسباببازی، گوشی یا تبلت در اختیار کودک قرار دهند تا سرگرم شود؛ بهخصوص وقتی قدرت خرید پایین آمده. این اتفاق از نظر تربیتی هم مسئله مهمی است. اسباببازی برای کودک فقط وسیله سرگرمی نیست و در سنین پایین نقش مهمی در رشد او دارد. به نظر من کودک تا سنین پایین باید تا حد امکان از استفاده افراطی از تبلت و تلفن همراه دور باشد و اسباببازی همچنان جایگاه خودش را داشته باشد.
* در سالهای گذشته محصولات شما به کشورهای دیگر هم صادر میشد. وضعیت صادرات چگونه است؟
بله، ما همین محصولات خودمان را به کشورهای اطراف صادر میکردیم. آذربایجان، ارمنستان، ازبکستان و برخی کشورهای عربی مانند امارات و عمان از جمله بازارهای ما بودند. صنعت پلاستیک و اسباببازی ایران در مقاطعی در کشورهای منطقه بازار خوبی داشت و حتی عراق بخش قابلتوجهی از نیاز خود را از ایران تأمین میکرد. اما حدود یکی دو سال است که شرایط صادرات بهشدت دشوار شده. یکی از دلایل آن نیز تحریمها و سخت شدن ارتباط اقتصادی با ایران است. برای یک بازرگان خارجی، همکاری با ایران پرریسک شده است. از طرف دیگر، افزایش قیمت مواد اولیه و بیثباتی قیمتها هم قدرت رقابت ما را کاهش داده. وقتی ما حتی در بازار داخلی با قیمت فعلی نمیتوانیم رقابت کنیم، طبیعتاً حضور در بازار خارجی هم سختتر میشود. یکی از مشکلات اصلی، ارتباط مالی است. مشتری خارجی باید بتواند پیشپرداخت انجام دهد و تولیدکننده هم باید مطمئن باشد که امکان دریافت پول و ادامه همکاری وجود دارد. برای تولیدکننده کوچک، این مسئله سخت است و مسیرهای موجود هزینه و ریسک زیادی دارند. از طرف دیگر، مشتری خارجی به ثبات قیمت نیاز دارد. ما باید بتوانیم امروز قیمتی اعلام کنیم و مدتی بعد هم بتوانیم با همان قیمت محصول را عرضه کنیم. وقتی قیمت مواد اولیه مرتب تغییر میکند، این امکان نیز سخت میشود.
* با توجه به محدود بودن بازار داخلی، آینده تولید اسباببازی ایرانی را چطور میبینید؟
اگر این صنعت بخواهد بقا پیدا کند، باید بازار برگتر و صادراتی داشته باشد. بازار داخلی ظرفیت محدودی دارد و توان خرید مردم هر سال کمتر میشود. بنابراین نمیتوان انتظار داشت تمام ظرفیت تولیدکنندگان فقط با تقاضای داخلی باشد. ما باید بتوانیم دوباره در کشورهای منطقه و بازارهای جدید حضور پیدا کنیم. حتی در حال صحبت با برخی مشتریان در کشورهای آفریقایی هستیم تا بتوانیم مسیرهای جدیدی برای صادرات ایجاد کنیم. اما برای این کار، مشتری خارجی باید بتواند با ایران ارتباط امن و پایدار داشته باشد.
به نظرم باید سازوکاری ایجاد شود که تولیدکننده ایرانی بتواند با بازارهای خارجی ارتباط راحتتری داشته باشد و صادرات انجام دهد. من ۴۰ سالم است و فرصت این را داشتم که برای کار از ایران خارج شوم، اما ترجیح دادم در کشورم بمانم و در حوزه تخصصی خودم فعالیت کنم. ما در ایران توان تخصصی و ظرفیت تولید داریم، اما این ظرفیت نیازمند یک بستر مناسب است. بازار داخلی بهتنهایی نمیتواند توسعه این صنعت را تضمین کند. باید مسیر صادرات باز شود و تولیدکننده بتواند با مشتری خارجی ارتباط بلندمدت داشته باشد. در کنار آن، باید برای واردات نیز سیاست درستی وجود داشته باشد؛ نه اینکه واردات بهطور کامل متوقف شود و نه اینکه تولیدکننده داخلی بدون حمایت در برابر کالاهای ارزان وارداتی قرار بگیرد. ما کشوری هستیم که توان تخصصی تولید داریم و در سالهای گذشته هم نشان دادیم که میتوانیم محصولات خوبی در حوزه اسباببازی تولید کنیم. اما اگر قدرت خرید مردم کاهش پیدا کند، تولیدکننده نتواند با کالای وارداتی رقابت کند و مسیر صادرات هم بسته باشد، ادامه فعالیت سخت خواهد شد. اگر همین وضعیت شش ماه یا یک سال دیگر ادامه پیدا کند، قطعاً مجموعههایی مانند ما ممکن است بهطور کامل تعطیل شوند. صنعت اسباببازی فقط یک صنعت تولیدی نیست؛ بخشی از صنایع فرهنگی کشور است. اگر تولید داخلی آن از بین برود، فقط چند کارخانه و تعدادی شغل را از دست ندادهایم؛ بخشی از ظرفیت تولید محصولات فرهنگی برای کودکان را نیز از دست دادیم. به نظرم باید این موضوع جدیتر دیده شود.
